Yazan: Inci Hazal Kilic

Avrupa Komisyonu geçtiğimiz haftalarda 2025 yıllık denizcilik sera gazı emisyonları raporunu (COM(2026) 173 final) yayımladı. Rapor, Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi'nin (AB ETS) denizcilik sektörüne uygulandığı ilk yıl olan 2024'ün verilerini de kapsıyor. AB hattında çalışan Türk armatörleri ve operatörleri için okunması gereken bir rapor olduğunu söyleyebilirim; bence dekarbonizasyon mevzuatının ticari işleyişe doğrudan müdahalesinin somut bir göstergesi.

2024 Verilerinin Anlamlandırmak

2024 yılında Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) limanlarına giriş-çıkış yapan yaklaşık 12.700 gemi, MRV sisteminin kurulmasından bu yana kaydedilen en yüksek emisyon değerine ulaşmış ve atmosfere 144,9 milyon ton CO₂ salımı gerçekleştirmiş. Bu değer 2023'e göre %12,9, 2019'a göre %5,7 oranında daha yüksek gerçekleşmiş. İlk kez raporlanan non-CO₂ emisyonları ise 3,7 milyon ton CO₂ eşdeğeri (2,2 Mt N₂O, 1,6 Mt CH₄) olarak ölçülmüş.

Komisyon, artışın önemli bölümünü Kızıldeniz krizi sonrası Süveyş yerine Ümit Burnu rotasının kullanılmasına bağlıyor. Filo bazında toplam mesafe %9,3, denizde geçirilen süre %8,6 artmış, konteyner segmenti %46 artışla 16,7 Mt ek CO₂ üretmiş, AB-dışı seferlerin emisyon payı %65,7'den %70,6'ya yükselmiştir. Ancak veriler yalnız jeopolitik bir anomaliye işaret etmiyor. Konteyner gemileri dışında 14 gemi tipinden 8'i de 2023'e kıyasla emisyon artışı kaydetmiş ve MRV verileri 2018-2024 boyunca filoda yapısal bir sefer hızı düşüşünün yaşanmadığını ortaya koymuş durumda. Baktığımız zaman yakıt karmasında da kalıcı bir dönüşüm yok. 46,8 milyon tonluk toplam tüketimin %91'inden fazlası fosil bazlı denizcilik yakıtları, LNG payı %7,5, metanol payı yıllık %428 artışa karşın yalnızca %0,1 seviyesinde gerçekleşmiş.

Doğrulanmış 2024 emisyonlarına karşılık tahsisatların %99'unun yasal süresi içinde teslim edilmiş olması olumlu bir uyum göstergesi; ancak 2024, kademeli geçişin yalnızca %40 teslim oranı uygulanan ilk yılı. Asıl dayanıklılık testinin, %100 yükümlülüğün yürürlüğe girdiği 2026 raporlama dönemi olacağını düşünüyorum. Operasyonel kapasitenin oluştuğu ancak düzenleyici yükümlülüğün iki yıl içinde 2,5 katına çıkacağı, fiyat etkisiyle birlikte gerçek nakit etkisinin yaklaşık 3,5 kata yaklaşacağı bir dönemece giriyoruz.

Tam Uygulama ve Kapsam Genişlemesi

AB ETS denizcilik kapsamı, 2024'te %40, 2025'te %70 olan tahsisat teslim oranıyla başlayan geçişi tamamlayarak 1 Ocak 2026 itibarıyla %100 yükümlülüğe ulaşmış durumda. Aynı tarihten itibaren CH₄ ve N₂O emisyonları da kapsama alındı. ETS Direktifi'nin 9. maddesi uyarınca tahsisat tavanı, denizcilik kaynaklı non-CO₂ emisyonlarını karşılayacak şekilde sınırlı ölçüde artırıldı. 2026 yılında elektrik-ısı üretimi, sanayi ve denizcilik sektörleri için toplam 1.185.420.090 tahsisat, havacılık için ise ayrı bir tavan kapsamında 24.903.076 tahsisat ihraç edilecek. 2027'den itibaren 5.000 GT üzeri açık deniz gemileri de kapsama girecek, Komisyon 2026 inceleme sürecinde sistemin 400-5.000 GT arası gemilere genişletilmesini değerlendirecek. AB içi seferlerde emisyonların %100'ü, AB-üçüncü ülke seferlerinde %50'si yükümlülüğe tabi oluyor. Komisyon'un ilk ETS uygulama raporuna göre, herhangi bir verimlilik tedbiri alınmaması durumunda 2024 için ortalama denizcilik maliyetlerine yansıma %3,7 olarak öngörülmüş. 2026'da bu yansımanın belirgin biçimde büyümesi kaçınılmaz diyebiliriz. Kapsamın %70'ten %100'e yükselmesi aynı emisyon hacmi için EUA yükümlülüğünü yaklaşık %43 artıracak, CH₄ ve N₂O'nun dahil edilmesi yükümlü emisyon tabanına ek olarak yaklaşık %2,5 katkı sağlayacaktır. EUA fiyatları 2026 yılı başında oldukça hareketli seyretmiş, Ocak ayında 90 €/tCO₂ üzerinde işlem gören EUA, Şubat ortasında ETS reform tartışmalarının ardından 70 € altına gerilemiş, Nisan itibarıyla 75 € seviyesinde seyretmektedir.

Paralel olarak 2023/1805 sayılı FuelEU Maritime Tüzüğü, 1 Ocak 2025'ten itibaren tam uygulamadadır ve farklı bir yapıda işler. Tahsisat ticareti yerine, gemi başına yıllık ortalama enerji GHG yoğunluğuna well-to-wake bazda azami sınır getiriyor. 2020 filo ortalaması olan 91,16 gCO₂e/MJ referans değerine kıyasla yoğunluk 2025'te %2, 2030'da %6, 2035'te %14,5, 2040'ta %31, 2045'te %62 ve 2050'de %80 azalmak zorunda. Tüzük, banking, borrowing ve pooling esneklik mekanizmaları sunuyor ve konteyner ile yolcu gemilerine 2030'dan itibaren TEN-T limanlarında karaya bağlantı (OPS) yükümlülüğü getiriyor. Madde 23 uyarınca uyumsuzluk halinde, Annex IV-B formülüne göre hesaplanan ve VLSFO eşdeğeri ton başına 2.400 € sabit oranıyla işleyen ceza uygulanıyor, iki ardışık dönemden itibaren bu ceza n ardışık yıl için 1+(n-1)/10 çarpanıyla artıyor. THETIS-MRV platformu ETS ve FuelEU raporlamalarını entegre biçimde işler.

Belirtmek gerekir ki Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün (IMO) Net-Sıfır Çerçevesi'nin kabulü, Ekim 2025 olağanüstü MEPC oturumunda 57'ye 49 oyla 12 ay ertelenmiş, denizcilik ağırlıklı AB üyelerinin çekimser kalması Avrupa blokunun bütünlüğünün sınırlarını da göstermekte. Kararın Ekim 2026'ya bırakılması, AB ETS ile FuelEU Maritime'ın orta vadede küresel ölçekte başlıca bağlayıcı denizcilik karbon rejimi olarak kalacağı anlamına geliyor.

Türk Filosu İçin Stratejik Çıkarımlar

Türk denizcilik sektörü çift katmanlı bir uyum sorumluluğu ile karşı karşıya.

1. AB limanlarına sefer gerçekleştiren tüm 5.000 GT üzeri Türk bayraklı gemiler, bayrağa bakılmaksızın AB ETS yükümlülüğüne tabidir. Her şirkete idari otorite olarak bir yönetimden sorumlu üye devlet atanır. ETS Direktifi'nin 3gf maddesi üç kademeli atama kuralı tanımlar: AB'de kayıtlı şirketler için kayıt ülkesi, AB'de kayıtlı olmayan şirketler için son dört izleme yılında en yüksek port call sayısına sahip üye devlet, daha önce hiç AB seferi yapmamış kayıtsız şirketler için ise ETS kapsamındaki ilk seferin başladığı veya bittiği üye devlet. Türk operatörleri pratikte ikinci veya üçüncü kuralla atanır. Şirket için THETIS-MRV sistemine kayıt, doğrulanmış izleme planı, akredite doğrulayıcı ile yıllık raporlama ve Birlik Sicili kapsamında Maritime Operator Holding Account (MOHA) açılması, atama listesinde yer alanlar için 40 iş günü, listede olmayanlar için ilk AB-kapsamlı sefer sonrasında 65 iş günü içinde, temel adımlardır. AB-Türkiye seferlerinde emisyonların %50'si, AB içi seferlerde %100'ü için tahsisat teslim edilmesi gerekmektedir.

   
   

2. 9 Temmuz 2024 tarihli ve 32597 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 7519 sayılı Kanun ile 618 sayılı Limanlar Kanunu'na eklenen Ek Madde 2 uyarınca, Türk limanlarına yük veya yolcu elleçleme amacıyla giriş-çıkış yapan ticari gemilerden doğrulanmış sera gazı emisyonları için bedel tahsil edilecektir. Bedel hesaplamasında AB ETS güncel karbon fiyatı esas alınacak, tahsil edilen tutarlar genel bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir olarak kaydedilecek ve karşılığı Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bütçesine yeşil denizcilik araştırma, geliştirme, dönüşüm ve yeni yapım faaliyetleri için özel ödenek olarak kaydedilecektir. Kapsama alınacak gemi tipleri, tonaj eşikleri ve oranlar Cumhurbaşkanı yönetmeliği ile netleşecek olsa da hesaplama referansının doğrudan AB ETS karbon fiyatına bağlanması, ulusal rejimin AB ile finansal eşgüdümünü ortaya koymaktadır.

Bu çerçeve üç stratejik öncelik ortaya koyuyor:

i. izleme-raporlama altyapısının ETS-FuelEU çift uyum standardına yükseltilmesi (sefer bazlı yakıt tüketimi, kuyudan-pervaneye yoğunluk hesabı, izleme planı onayı),

ii. yukarıda tarif edilen fiyat volatilitesi karşısında EUA portföyünün finansal risk yönetimi disiplini içinde yapılandırılması, forward/opsiyon ve pooling stratejilerinin kurulması,

iii. dökme yük ve konteyner gibi yüksek maruziyetli segmentlerde alternatif yakıt (sürdürülebilir biyo-yakıt, e-metanol, amonyak) ve enerji verimliliği (hız optimizasyonu, gövde temizliği, hava yağlama, rüzgar destekli tahrik) yatırımlarının orta vadeli filo planlamasına entegre edilmesi.

Bana sorarsanız, Türk denizcilik şirketlerinin AB pazarındaki rekabet sürekliliğini korumasının yolu mevzuat uyumunu reaktif bir maliyet kalemi olarak değil, dekarbonize sermayeye erişimi ve AB hat sürekliliğini güvence altına alan bir kaldıraç olarak konumlandırmaktan geçiyor.

Önümüzdeki on yılın, iklim mevzuatının sektörün bilançosunda sıradan bir kalem olmaktan çıkıp stratejik bir karar değişkenine dönüştüğü bir dönem olacağını düşünüyorum.