Yazan: Inci Hazal Kilic

Son iki yıldır en yoğun gündemim tedarik zinciri emisyonları ve kurumsal sürdürülebilirlik raporları. Tedarik zinciri emisyonlarının raporlanması artık bir iyi niyet göstergesi olmaktan çıkıp uluslararası düzenlemelerce zorunlu hale geliyor ve çoğu şirkette toplam karbon ayak izinin %70-90’ını bu dolaylı emisyonlar oluşturuyor.

Peki nedir bu Kapsam 3 emisyonları?

GHG Protocol kurumsal sera gazı emisyonlarını üç kapsamda tanımlıyor: Kapsam 1 doğrudan şirketin sahip olduğu tesis ve araçlardaki emisyonları, Kapsam 2 şirketin satın aldığı elektrik, ısı veya buhar gibi enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonları, Kapsam 3 ise hammaddelerden nihai ürünün kullanımına kadar, şirket değer zincirindeki diğer tüm dolaylı sera gazı emisyonları. Kapsam 3 emisyonları, tedarik zincirinde kuruma gelen (upstream) ve kurumdan giden (downstream) şeklinde 15 alt kategoriye ayrılır. Sektöre bağlı olarak her şirkette ilgili Kapsam 3 kategorileri farklılık gösterebilir, bu da hesaplamasını karmaşık hale getirebilmektedir.

Kapsam 3 emisyonları genellikle bir şirketin toplam sera gazı envanterinin en büyük dilimini oluşturur. Birçok işletmede tedarikçilerden kaynaklanan ve ürünlerin kullanımına kadar uzanan bu dolaylı emisyonlar, şirketin doğrudan operasyonel emisyonlarından daha fazla olduğu durumlar çok muhtemeldir. Nitekim CDP’nin 2024 yılında yayımlanan “Strengthening the Chain” raporu, 23 binden fazla şirketin 2023 verisinin analiziyle bu tablonun geldiği noktayı net biçimde ortaya koyuyor: kurumsal tedarik zinciri emisyonları, operasyonel emisyonlardan ortalama 26 kat daha yüksek. CDP’nin 2020 raporunda 11 kat olarak ölçülen bu oran, daha geniş örneklem ve sıkılaşan denetim koşulları altında beş yıl içinde iki katından fazla artmış durumda. Aynı rapor, yalnızca imalat, perakende ve malzeme sektörlerinin açıkladığı yukarı yönlü Kapsam 3 emisyonlarının 335 milyar dolardan fazla bir karbon yükümlülüğüne karşılık geldiğini, doğru yönetildiğinde bu alanın küresel ölçekte 165 milyar dolarlık bir finansal fırsata dönüşebileceğini de ortaya koyuyor. Bu oran, bir şirketin asıl iklim riskinin kendi duvarları arasında değil, tedarikçilerinin enerji tercihlerinde ve müşterilerinin ürün kullanım alışkanlıklarında yattığını göstermektedir.

İklim Ekonomisinde Kapsam 3 Stratejisi

Geleneksel finansal planlama, yıllar boyunca çevresel dışsallıkları muhasebe kayıtlarının dışında tutmuştur. Ancak “çifte önemlilik” (double materiality) ilkesinin finans dünyasında kabul görmesiyle birlikte, bir şirketin çevre üzerindeki etkisi ile değişen iklim koşullarının şirketin finansal performansı üzerindeki etkisi ayrılmaz bir bütün haline gelmiştir. Bu bütünleşmenin en kritik göstergesi de Kapsam 3 emisyonlarıdır.

Finansal planlama, gelecekteki nakit akışlarını, riskleri ve büyüme fırsatlarını öngörmeye çalışır. Kapsam 3 envanteri, bu öngörüler için kritik veriler sağlar. Örneğin, ETS veya karbon vergileri gibi karbon fiyatlandırma mekanizmaları dünya genelinde yaygınlaştıkça, yüksek emisyonlu hammaddelerin maliyeti artacaktır. Kapsam 3 Kategori 1 (Satın Alınan Mal ve Hizmetler) verisine hakim olmayan bir şirket, gelecekteki maliyet artışlarını öngöremez ve bütçesini doğru yapamaz.

Müşteriler, kendi Kapsam 3 hedeflerini tutturmak için düşük emisyonlu tedarikçileri tercih etmeye başlamıştır. Buna uyum sağlayamayan firmalar ise pazar payı kaybetme riskiyle karşı karşıyadır. Kapsam 3 altındaki her bir kategori, finansal planlama için farklı bir risk veya fırsat penceresi sunar. Bir şirket, bu kategorileri sadece birer emisyon kalemi olarak değil, birer “gider kalemi” veya “risk merkezi” olarak okumalıdır.

Tedarik Zinciri Yönetiminde Dijitalleşmenin Önemi

Kategorik karmaşıklık ve veri yoğunluğu, Excel tabanlı manuel yöntemlerin kapasitesini hızla aşan bir gerçeklik yaratıyor. Bir şirketin onlarca, yüzlerce, hatta binlerce tedarikçisinin verisini doğru kategorilere atamak, harcama bazlı (spend-based) yaklaşımdan faaliyet bazlı (activity-based) birincil veriyi önceliklendiren yaklaşıma geçişleri yönetmek ve yıldan yıla karşılaştırılabilir sonuçlar üretmek, artık yazılım altyapısıyla desteklenmesi gereken bir süreç.

Life Climate olarak metodolojik çerçevesini geliştirdiğimiz SCOOP platformunda da bu ihtiyaçtan yola çıktık. Tedarikçilerin faaliyet kodlarına göre otomatik kategori ataması yapan, sektörel emisyon yoğunluk faktörleriyle hızlı sonuç üreten ve doğrudan tedarikçi verisi geldikçe (primary data) bu tahmini güncelleyebilen bir mimari kurguladık. Burada amaç yalnızca manuel iş yükünü azaltmak değil, finansal planlama döngüsüne girebilecek hızda ve tutarlılıkta veri üretmek. Çünkü Kapsam 3 verisi, raporlama tarihinde değil, satın alma kararı verildiği anda yararlıdır.

Yöneticiler İçin Üç Öneri

Kapsam 3’ün bütününü aynı anda çözmeye çalışan şirketler, çoğunlukla hiçbir kategoride anlamlı ilerleme kaydedemiyor. TSRS S2 yükümlülüğü altındaki Türk şirketleri için, Kapsam 3 muafiyetlerinin bittiği raporlama döneminde kullanılabilecek üç pratik başlangıç adımı paylaşmak isterim.

1. Kapsam 3’ün 15 kategorisini değil, gelir tablonuza en doğrudan etki edecek üçünü belirleyin.

Çoğu şirket için bunlar Kategori 1, Kategori 4 (Yukarı Yönlü Taşıma) ve sektöre göre Kategori 11 (Satılan Ürünlerin Kullanımı) ya da Kategori 6 (İş Seyahatleri) olacaktır. CFO’nuzla aynı masada, hangi üç kategorinin önümüzdeki orta vade planlamasında üretim maliyeti, lojistik maliyeti veya pazar erişimi açısından en doğrudan etkiyi yaratacağını netleştirin. SKDM, ulusal emisyon ticaret sistemi ve müşteri sözleşmeleri penceresinden bakın, soru “hangisini raporlamalıyım” değil, “hangisi bütçemi etkileyecek” olmalı.

2. Kapsamlı tedarikçi anketleriyle başlamayın, en büyük tedarikçilerinizden veri isteyin.

200 tedarikçiye gönderilen geniş kapsamlı bir ÇSY anketi, ortalamada %15 dönüş oranıyla geri döner ve dönenlerin önemli bir kısmı kullanılamaz. Buna karşılık, harcamanızın %70-80’ini oluşturan 10 ila 20 tedarikçiyle birebir, sade bir veri talebi, yıllık elektrik tüketimi, ana üretim prosesi bilgisi ve varsa kendi karbon ayak izi raporu, çok daha yüksek dönüş oranı ve kullanılabilir veri sağlar. Pareto ilkesi, ÇSY raporlamasında da geçerlidir.

3. Müşterilerinize ne istediklerini şimdi sorun, özellikle AB’den olanlara.

CSRD, SKDM ve sektörel müşteri yükümlülükleri (SBTi supplier engagement, sektörel inisiyatifler vs.) sizden önümüzdeki  bir iki yıl içerisinde ne tür Kapsam 3 verisi talep edebilir? Avrupalı müşterilerinizin sürdürülebilirlik ekipleriyle bir saatlik bir online görüşme, üç ay sonraki bir teklif kaybetme riskinizi ortadan kaldırır. Ürün karbon ayak izi talebi resmi satın alma kriterine dönüştüğünde, hazırlıksız yakalanmak markanın ÇSY itibarından çok daha pahalıya mal olur.

Sürdürülebilirlikte liderlik artık en kalın raporu yazan şirketlerde değil, Kapsam 3 verisini finansal planlama girdisi olarak kullanan şirketlerde. Karbon yoğunluğunu maliyet modelinin yanına yerleştiren, tedarikçi seçim kriterlerine emisyon performansını dahil eden ve müşterisi sormadan önce kendi PCF metodolojisini kuran şirketler bu gerçeği zaten anlamış durumda. Geri kalanlar için Kapsam 3 hala bir raporlama yükümlülüğü, ancak yakın gelecekte gerçek şu olacak, Kapsam 3 sürdürülebilirlik ekibinin değil, finans direktörünün masasındaki bir performans göstergesi haline geliyor. Bu masaya kimin önce oturduğu, önümüzdeki süreçte Türkiye’de hangi şirketlerin sürdürülebilirlikte lider sayılacağını belirleyecektir.